İş sözleşmesi, yabancı bir işverenin Türkiye’deki riskinin ya kontrol altına alındığı ya da yaratıldığı yerdir. Türk iş hukuku, hiçbir sözleşmenin altına inemeyeceği bir haklar zemini koyan ve tereddütleri işveren aleyhine yorumlayan koruyucu bir kanun olan 4857 sayılı İş Kanunu üzerine kuruludur. Kanunun kapsamı dışında kalan personel, tipik olarak üst düzey yöneticiler ve belirli meslek grupları, bunun yerine 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’na (TBK) tabidir. Evrakı en baştan doğru kurmak, yıllar sonra bir işe iade veya tazminat davasında onarmaya çalışmaktan çok daha ucuzdur.
Türkiye’de bir çalışan kadrosu kuran ya da yöneten işverenler için sözleşme, el kitabı ve politikaları hazırlar ve gözden geçiririz; standart bir Batı şablonunun Türk kurallarını sessizce nerede ihlal ettiğini de size söyleriz. Bu hizmet, daha geniş iş hukuku çalışmamızın ve iş sözleşmesinin feshi ve tazminatlar alanındaki danışmanlığımızın yanında yer alır; bütünü görmek için Türkiye’de personel istihdamı başlıklı temel rehberimize bakabilirsiniz.
Doğru Sözleşme Türünü Seçmek
Asıl olan belirsiz süreli iş sözleşmesidir. Belirli süreli iş sözleşmesi, ancak belirli bir proje, mevsimlik talep ya da somut bir devamsızlığın giderilmesi gibi, süreyi gerektiren bir esaslı neden varsa geçerlidir. Yabancı işverenlerin en sık yaptığı yapılandırma hatası tam da budur: belirli süreli sözleşme, iş güvencesinden kurtulmanın pratik bir yolu gibi görülür; oysa yeni bir esaslı neden olmadan tekrarlanan yenilemeler, ilişkiyi kanun gereği belirsiz süreliye dönüştürerek işçiye tam fesih koruması kazandırır.
| Sözleşme türü | Nereye uygun | Temel koşul |
|---|---|---|
| Belirsiz süreli | Süreklilik arz eden roller için asıl tür | Yok; standart yapı |
| Belirli süreli | Proje, mevsimlik veya yerine geçme işleri | Gerçek bir esaslı neden; 1 yıl ve üzeri için yazılı şekil |
| Kısmi süreli / çağrı üzerine | Düzensiz veya azaltılmış çalışma saatleri | Oranlanmış haklar; açık planlama koşulları |
| Uzaktan çalışma | Ofis dışı veya hibrit roller | 2021 Uzaktan Çalışma Yönetmeliği kapsamında yazılı koşullar |
Bir yıl ve daha uzun belirli süreli sözleşmelerde ve belirli hükümlerde yazılı şekil zorunludur. Sözlü sözleşmenin teknik olarak ayakta kalacağı hallerde bile yazılılıkta ısrar ederiz; çünkü kararlaştırılanı ispat yükü neredeyse her zaman işverene düşer.
İmzalı bir sözleşme, dosyalanıp bir kenara konulacak bir formalite değildir. Türk iş uyuşmazlığında işverenin başlıca delilidir ve belirsiz ya da eksik bir sözleşme, onu düzenleyen taraf aleyhine yorumlanır. İşverenin ileride dayanmak isteyeceği her esaslı unsurun bugünden metinde yer alması gerekir.
Deneme Süresi, Çalışma Süresi ve İzin
Deneme süresi en çok iki ay olabilir; yalnızca toplu iş sözleşmesiyle dört aya çıkarılabilir ve hüküm doğurması için sözleşmede yer alması gerekir. Deneme süresi içinde taraflardan her biri sözleşmeyi ihbar ve tazminat yükümü olmaksızın feshedebilir. Sözleşme ve el kitabı, kanuni çalışma süresi çerçevesine de uymak zorundadır: yasal üst sınır haftada 45 saattir; bunun üzerindeki çalışma, saat ücretinin 1,5 katı üzerinden ödenen (ya da her fazla çalışma saati için 1,5 saat serbest zaman verilen), yılda 270 saatle sınırlı ve işçinin onayını gerektiren fazla çalışmadır. Yıllık ücretli izin, kıdeme göre 14 ile 26 iş günü arasında değişir. Asgari ücret düzeyleri, ulusal bir komisyon tarafından yılda en az bir kez güncellendiğinden, şablonlarımız hızla eskiyen sabit bir rakam yerine kanuni mekanizmaya atıf yapar.
Sizi Gerçekten Koruyan Hükümler
Yabancı bir şablondan kopyalanmış klişe gizlilik ve rekabet yasağı ifadeleri, geçerliliğin en sık kaybedildiği yerdir. TBK m. 444–447 uyarınca rekabet yasağı hükmü, ancak işçinin müşteri çevresine veya ticari sırlara erişimi varsa ve kısıtlama süre (en fazla iki yıl), yer ve konu bakımından makul biçimde sınırlıysa geçerlidir. Aşırı geniş hükümler düzenli olarak daraltılır veya iptal edilir. Bu hükümleri, gizlilik ve fikri mülkiyet devri koşullarıyla birlikte, Türk mahkemelerinin gerçekten geçerli sayacağı kapsamda düzenler ve rolün gerektirdiği kişisel verilerin korunması yükümlülükleriyle uyumlu hale getiririz.
El Kitapları ve İşyeri Politikaları
Sözleşme tek bir ilişkiyi, el kitabı ise işyerinin tamamını düzenler. Fazla çalışma onayını, izni, disiplin ve şikâyet prosedürünü, eşit davranmayı ve tacizle mücadeleyi, uzaktan çalışma düzenlemelerini ve işverenin 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki yükümlülüklerini belgeleyen el kitapları ve bağımsız politikalar oluştururuz. Değeri pratiktir: bir uyuşmazlık geldiğinde, iyi hazırlanmış bir politika, işverenin bir kuralın var olduğunu, duyurulduğunu ve adil bir usulle uygulandığını ortaya koymasını sağlar; bu da savunulabilir bir fesih ile pahalıya mal olan bir fesih arasındaki farktır. Henüz kuruluş aşamasındaki şirketler için bunu şirket kuruluşu ile birlikte planlarız; böylece çalışan kadrosu ilk işe alımdan itibaren uyumlu bir zemin üzerinde olur.
İstihdam evrakınızı nasıl kurguluyoruz
- 01
Rolleri ve riski haritalandırırız
Hangi personelin 4857 sayılı İş Kanunu, hangisinin 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu kapsamına girdiğini; iş güvencesi, belirli süre veya uzaktan çalışmanın nerede risk yarattığını tespit ederiz.
- 02
Sözleşmeyi hazırlarız
Role uygun olarak zorunlu unsurları, deneme süresini, çalışma süresini, ücreti, yan hakları, ihbar ve fesih koşullarını içeren belirsiz ya da belirli süreli sözleşmeyi düzenleriz.
- 03
Koruyucu hükümleri ekleriz
Gizlilik, fikri mülkiyet devri ve rekabet yasağı hükümlerini yargı denetiminden geçecek biçimde sınırlar; 2021 tarihli Uzaktan Çalışma Yönetmeliği kapsamında uzaktan çalışma koşullarını ekleriz.
- 04
El kitabını ve politikaları oluştururuz
Sözleşmelerle ve kanuni asgari düzeyle uyumlu bir işyeri el kitabı, disiplin prosedürü, fazla çalışma onayı ve izin politikaları hazırlarız.
- 05
Gözden geçirir ve güncel tutarız
Mevcut evrakı denetler, geçersiz veya aşırı geniş hükümleri onarır; kanun ve çalışan sayınız değiştikçe şablonları yenileriz.
Sıkça sorulan sorular
Türkiye'deki personelimiz için belirli süreli sözleşme kullanabilir miyiz?
Yalnızca belirli bir proje, mevsimlik iş ya da somut bir devamsızlığın giderilmesi gibi, süreyi gerektiren gerçek ve esaslı bir neden varsa kullanabilirsiniz. 4857 sayılı İş Kanunu'nda asıl olan belirsiz süreli sözleşmedir. Belirli süreli sözleşmenin, yeni bir esaslı neden olmaksızın tekrar tekrar yenilenmesi, ilişkiyi kanun gereği belirsiz süreliye dönüştürür ve işçi tam fesih korumasına kavuşur. Bir yıl ve daha uzun belirli süreli sözleşmelerde yazılı şekil zorunludur.
Türkiye'de yazılı iş sözleşmesi zorunlu mu?
Bir yıl ve daha uzun süreli belirli süreli sözleşmelerde ve deneme süresi ile rekabet yasağı gibi belirli hükümlerde yazılı şekil zorunludur. Sözlü sözleşmenin teknik olarak geçerli olduğu hallerde dahi daima yazılı sözleşme öneririz; çünkü uyuşmazlıkta koşulları ispat yükü kural olarak işverene düşer. Zorunlu unsurları içeren açık ve yazılı bir sözleşme, bir işverenin satın alabileceği en ucuz güvencedir.
Deneme süresi en fazla ne kadar olabilir?
Deneme süresi en çok iki ay olabilir; yalnızca toplu iş sözleşmesiyle dört aya çıkarılabilir. Geçerli olması için sözleşmede açıkça öngörülmüş olması gerekir. Deneme süresi içinde taraflardan her biri sözleşmeyi ihbar ve tazminat yükümü olmaksızın feshedebilir; ancak fiilen çalışılan süreye ilişkin ücret ve doğmuş hakları ödenmeye devam eder.
Rekabet yasağı hükümleri işçiye karşı uygulanabilir mi?
Uygulanabilir, ancak yalnızca 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun (m. 444–447) öngördüğü katı sınırlar içinde. Hüküm, ancak işçinin müşteri çevresine veya ticari sırlara erişimi varsa ve kısıtlama süre (en fazla iki yıl), yer ve konu bakımından makul biçimde sınırlıysa geçerlidir. Türk mahkemeleri, meşru işletme menfaatinin gerektirdiğinden daha ileri giden hükümleri düzenli olarak daraltır veya iptal eder.
Uzaktan çalışanlar için ayrı bir politikaya ihtiyacımız var mı?
Evet. Uzaktan çalışma, 2021 tarihli Uzaktan Çalışma Yönetmeliği ile düzenlenir ve düzenleme; çalışma yeri, çalışma saatleri, ekipman ve giderler, veri koruması ile iletişimi kapsayacak biçimde yazılı olarak belgelenmelidir. Uzaktan çalışanlar 4857 sayılı İş Kanunu'nun tam korumasından yararlanmaya devam eder; dolayısıyla uzaktan çalışma koşulları standart sözleşme ve el kitabının yerine değil, yanında yer alır.
Uyumlu bir işyeri el kitabı neleri kapsamalı?
El kitabı; çalışma süresi ile fazla çalışma onayı mekanizmasını, yıllık izin kurallarını, disiplin ve şikâyet prosedürünü, gizlilik ve fikri mülkiyet yükümlülüklerini, eşit davranma ve tacizle mücadele taahhütlerini ve 6331 sayılı Kanun kapsamındaki iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerini düzenlemelidir. Bunların hiçbiri kanuni asgari düzeyin altına inemez. İyi hazırlanmış bir el kitabı, işverenin daha sonra bir uyarının verildiğini, bir kuralın bilindiğini ve feshin adil bir usule uyularak yapıldığını ortaya koymasını sağlar.