5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK) üç konuyu düzenler: yabancılık unsuru taşıyan özel hukuka ilişkin işlem ve ilişkilerde uygulanacak hukuk, Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisi ve yabancı kararların tanınması ve tenfizi; Kanun’un ikinci kısmı bu son konuda hem yabancı mahkeme kararlarını hem de yabancı hakem kararlarını kapsar (MÖHUK m. 1/1). M. 1/2, Türkiye Cumhuriyeti’nin taraf olduğu milletlerarası sözleşme hükümlerinin saklı olduğunu ekler.
Türkiye ile iş yapan yabancı bir şirket, yatırımcı veya kişi için MÖHUK, sınır ötesi bir uyuşmazlığın ilk sorularını cevaplar: uyuşmazlığın esasına hangi ülkenin hukuku uygulanacak, Türk mahkemesi davaya bakabilecek mi ve yurt dışından gelen bir mahkeme veya hakem kararı Türkiye’de hangi sonucu doğurabilecek. Bu rehber Kanun’un sırasını izler ve her adımda ilgili maddeyi gösterir.
1. MÖHUK Neyi Düzenler ve Nasıl Bir Yapıya Sahiptir?
MÖHUK, hem uygulanacak hukukun belirlenmesini hem de milletlerarası usul hukukuna ilişkin yetki, tanıma ve tenfiz sorularını düzenleyen 66 maddelik tek bir kanundur. 27 Kasım 2007’de kabul edilmiş, 12 Aralık 2007 tarihli ve 26728 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmış ve yayımı tarihinde yürürlüğe girmiştir (m. 65). M. 64/1, aynı konudaki 20/5/1982 tarihli ve 2675 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun’u yürürlükten kaldırmıştır. Resmî güncel metinde tek bir değişiklik kaydı vardır: 7550 sayılı Kanun, 4 Haziran 2025’ten geçerli olmak üzere m. 27’nin (iş sözleşmeleri) iki fıkrasını değiştirmiştir.
Kanun üç kısımdan oluşur: milletlerarası özel hukuk (m. 1-39), milletlerarası usul hukuku (m. 40-63) ve son hükümler (m. 64-66).
| Kısım ve bölüm | Maddeler | Kapsamı |
|---|---|---|
| Birinci Kısım, Birinci Bölüm: Genel Hükümler | 1-8 | Kapsam, yabancı hukukun uygulanması, atıf, değişken ihtilâflar, vatandaşlık esasına göre yetkili hukuk, kamu düzeni, doğrudan uygulanan kurallar, şekil, zamanaşımı |
| Birinci Kısım, İkinci Bölüm: Kanunlar İhtilâfı Kuralları | 9-39 | Ehliyet, vesâyet ve kısıtlılık, gaiplik, nişanlılık, evlilik, boşanma, evlilik malları, soybağı, evlât edinme, nafaka, miras, aynî haklar, taşıma araçları, fikrî mülkiyet, sözleşmeler (24-33), haksız fiiller ve diğer sözleşme dışı borçlar (34-39) |
| İkinci Kısım, Birinci Bölüm: Türk Mahkemelerinin Milletlerarası Yetkisi | 40-49 | Genel kural, kişi hâlleri, miras, iş, tüketici ve sigorta uyuşmazlıkları, yetki anlaşması, teminat, yabancı devletin yargı muafiyeti |
| İkinci Kısım, İkinci Bölüm: Yabancı Mahkeme ve Hakem Kararlarının Tenfizi ve Tanınması | 50-63 | Yabancı mahkeme kararları (50-59), yabancı hakem kararları (60-63) |
| Üçüncü Kısım: Son Hükümler | 64-66 | Yürürlükten kaldırılan hükümler, yürürlük, yürütme |
Kanunlar ihtilâfı kuralları birkaç bağlama noktasını tekrar tekrar kullanır. 4. bölümdeki tablo, Kanun’dan örneklerle başlıcalarını gösterir.
2. Türk Hâkimi Yabancı Hukuku Nasıl Uygular?
Türk hâkimi, Türk kanunlar ihtilâfı kurallarını ve bu kuralların yetkili kıldığı yabancı hukuku re’sen uygular. MÖHUK m. 2/1 bu kuralı koyar ve hâkimin yetkili yabancı hukukun muhtevasının tespitinde tarafların yardımını isteyebileceğini ekler. M. 2/2’ye göre yabancı hukukun olaya ilişkin hükümlerinin tüm araştırmalara rağmen tespit edilememesi hâlinde Türk hukuku uygulanır.
Metinden iki sonuç çıkar. Birincisi, bir Türk kanunlar ihtilâfı kuralı yabancı bir hukuku gösterdiğinde hâkim o hukuku re’sen uygular. İkincisi, uyuşmazlığa yabancı bir hukukun uygulanacağını bekleyen taraf, hâkim m. 2/1’e göre tarafların yardımını isteyebildiği için ilgili hükümlerin metnini sunarak mahkemeye destek olabilir.
M. 2/5, iki veya daha çok bölgesel birime sahip olan ve bu birimleri değişik hukuk düzenlerine sahip bulunan devletleri ele alır. Hangi bölge hukukunun uygulanacağı o devletin hukukuna göre belirlenir; o devlet hukukunda belirleyici bir hükmün yokluğu hâlinde ihtilâfla en sıkı ilişkili bölge hukuku uygulanır.
Atıf (renvoi): yabancı kanunlar ihtilâfı kuralı ne zaman dikkate alınır?
Atıf, yabancı bir hukuka yapılan yollamanın o ülkenin kendi kanunlar ihtilâfı kurallarını da kapsayıp kapsamadığı sorusudur. MÖHUK bu soruyu dar cevaplar. M. 2/3’e göre uygulanacak yabancı hukukun kanunlar ihtilâfı kurallarının başka bir hukuku yetkili kılması, sadece kişinin hukuku ve aile hukukuna ilişkin ihtilâflarda dikkate alınır ve bu ihtilâflarda o hukukun maddi hukuk hükümleri uygulanır. Bu alanların dışında, yabancı kanunlar ihtilâfı kurallarının yaptığı böyle bir yollama dikkate alınmaz.
M. 2/4 taraf seçimi için bir kural ekler: uygulanacak hukuku seçme imkânı verilen hâllerde, taraflarca aksi açıkça kararlaştırılmadıkça seçilen hukukun maddi hukuk hükümleri uygulanır. Bu nedenle İngiliz hukukunu seçen bir sözleşme, sözleşme hükmü aksini açıkça öngörmedikçe İngiliz kanunlar ihtilâfı kurallarına değil, İngiliz maddi sözleşme hukukuna götürür.
3. Değişken İhtilâflar ve Birden Fazla Vatandaşlığı Olan Kişiler
Kanunlar ihtilâfı kurallarının bir kısmı, bir ilişkiyi kişinin vatandaşlığına, yerleşim yerine veya mutad meskenine bağlar; bunların hepsi zamanla değişebilir. M. 3 esas alınacak anı belirler: yetkili hukukun vatandaşlık, yerleşim yeri veya mutad mesken esaslarına göre tayin edildiği hâllerde, aksine hüküm olmadıkça, dava tarihindeki vatandaşlık, yerleşim yeri veya mutad mesken esas alınır. Birçok kanunlar ihtilâfı kuralı farklı bir an göstererek böyle bir aksine hüküm içerir; örneğin evlenme ehliyeti ve şartları için evlenme anı (m. 13/1) veya soybağının kuruluşu için çocuğun doğum anı (m. 16/1).
M. 4, yetkili hukukun vatandaşlık esasına göre tayin edildiği ve Kanun’da aksinin öngörülmediği hâller için vatandaşlık kurallarını tamamlar:
- Vatansızlar ve mülteciler hakkında yerleşim yeri, bulunmadığı hâllerde mutad mesken, o da yok ise dava tarihinde bulunduğu ülke hukuku uygulanır (m. 4/a).
- Birden fazla devlet vatandaşlığına sahip olanlar hakkında, bunların aynı zamanda Türk vatandaşı olmaları hâlinde Türk hukuku uygulanır (m. 4/b).
- Birden fazla devlet vatandaşlığına sahip olup aynı zamanda Türk vatandaşı olmayanlar hakkında, daha sıkı ilişki hâlinde bulundukları devlet hukuku uygulanır (m. 4/c).
4. MÖHUK’un Kullandığı Bağlama Noktaları
Bağlama noktası, bir kanunlar ihtilâfı kuralının bir hukuk düzenini göstermek için kullandığı bağdır: kişinin vatandaşlığı, bir malın bulunduğu yer, haksız fiilin işlendiği yer veya tarafların kendi seçimi gibi. MÖHUK bu rehberde ele alınan hükümlerde aşağıdaki bağlama noktalarını kullanır.
| Bağlama noktası | Kanundaki terim | MÖHUK'tan örnekler |
|---|---|---|
| Vatandaşlık (millî hukuk) | millî hukuk | Hak ve fiil ehliyeti (9/1); evlenme ehliyeti ve şartları (13/1); miras (20/1) |
| Mutad mesken | mutad mesken | Nafaka talepleri: nafaka alacaklısının mutad meskeni (19/1); seçim yokken sözleşmelerde kabul edilen hukuk (24/4); hukuk seçimi yapılmamış tüketici sözleşmeleri (26/2) |
| Yerleşim yeri | yerleşim yeri | Vatansızlar ve mülteciler (4/a); karakteristik edim borçlusunun işyeri bulunmayan ticari sözleşmeler (24/4) |
| İşyeri | işyeri | Ticari veya mesleki faaliyetler gereği kurulan sözleşmeler: karakteristik edim borçlusunun işyeri (24/4) |
| İdare merkezi | idare merkezi | Tüzel kişilerin ve kişi veya mal topluluklarının ehliyeti: statülerindeki idare merkezi (9/4); statüsü bulunmayan tüzel kişilerde ve tüzel kişiliği bulunmayan kişi veya mal topluluklarında fiilî idare merkezi (9/5) |
| Malın bulunduğu yer | malların bulunduğu ülke | İşlem anında taşınır ve taşınmazlar üzerindeki aynî haklar (21/1); taşınmazlara ilişkin sözleşmeler (25) |
| Haksız fiilin işlendiği veya zararın meydana geldiği yer | haksız fiilin işlendiği ülke | Haksız fiiller (34/1 ve 34/2) |
| Tarafların seçimi | hukuk seçimi | Sözleşmeler (24/1); haksız fiilin meydana gelmesinden sonra (34/5); sınırları içinde evlilik malları (15/1) |
| En sıkı / daha sıkı ilişki | en sıkı ilişki; daha sıkı ilişki | Seçim yokken sözleşmeler (24/4); haksız fiiller (34/3); Türk vatandaşı olmayan birden fazla vatandaşlığa sahip kişiler (4/c) |
Kanun bu terimleri tanımlamaz.
5. Kamu Düzeni ve Doğrudan Uygulanan Kurallar
İki genel hüküm, kanunlar ihtilâfı kuralı yabancı bir hukuku gösterse bile o hukukun etkisini sınırlar.
M. 5’e göre yetkili yabancı hukukun belirli bir olaya uygulanan hükmünün Türk kamu düzenine açıkça aykırı olması hâlinde bu hüküm uygulanmaz; gerekli görülen hâllerde Türk hukuku uygulanır. Metin, yabancı hükmün “belirli bir olaya uygulanan hükmü” olarak ele alınmasını ve Türk kamu düzenine “açıkça” aykırı olmasını arar. Kanun neyin Türk kamu düzenine dâhil olduğunu saymaz; bunu mahkeme değerlendirir.
M. 6’ya göre yetkili yabancı hukukun uygulandığı durumlarda, düzenleme amacı ve uygulama alanı bakımından Türk hukukunun doğrudan uygulanan kurallarının kapsamına giren hâllerde o kural uygulanır. İngilizcede bu kurallar “overriding mandatory rules” olarak anılır. M. 6 bu kuralları saymaz; bir Türk kuralının bu niteliği taşıyıp taşımadığını mahkeme değerlendirir.
Sözleşmeler bakımından m. 31, üçüncü bir devletin doğrudan uygulanan kuralları için bir kural ekler. Sözleşmeden doğan ilişkinin tâbi olduğu hukuk uygulanırken, sözleşmeyle sıkı ilişkili olduğu takdirde üçüncü bir devletin hukukunun doğrudan uygulanan kurallarına etki tanınabilir; söz konusu kurallara etki tanımak ve uygulayıp uygulamamak konusunda bu kuralların amacı, niteliği, muhtevası ve sonuçları dikkate alınır.
Birinci bölümü iki genel kural daha tamamlar. M. 7’ye göre hukuki işlemler, yapıldıkları ülke hukukunun veya o hukuki işlemin esası hakkında yetkili olan hukukun maddi hukuk hükümlerinin öngördüğü şekle uygun olarak yapılabilir. M. 8’e göre zamanaşımı, hukuki işlem ve ilişkinin esasına uygulanan hukuka tâbidir; dolayısıyla sözleşmeden doğan bir alacağın zamanaşımı süresi, sözleşmeye uygulanan hukuku izler.
6. Sözleşmeye Hangi Hukuk Uygulanır?
Sözleşme, tarafların seçtiği hukuka; seçim yoksa sözleşmeyle en sıkı ilişkili olan hukuka tâbidir. MÖHUK m. 24/1’e göre sözleşmeden doğan borç ilişkileri tarafların açık olarak seçtikleri hukuka tâbidir; sözleşme hükümlerinden veya hâlin şartlarından tereddüde yer vermeyecek biçimde anlaşılabilen hukuk seçimi de geçerlidir.
Kanun, seçimin nasıl işlediğini ve sözleşmenin varlığının nasıl değerlendirileceğini şöyle düzenler:
- Taraflar, seçilen hukukun sözleşmenin tamamına veya bir kısmına uygulanacağını kararlaştırabilir (m. 24/2).
- Hukuk seçimi taraflarca her zaman yapılabilir veya değiştirilebilir; sözleşmenin kurulmasından sonraki hukuk seçimi, üçüncü kişilerin hakları saklı kalmak kaydıyla, geriye etkili olarak geçerlidir (m. 24/3).
- Sözleşmeden doğan ilişkinin veya bir hükmünün varlığı ve maddi geçerliliği, sözleşmenin geçerli olması hâlinde hangi hukuk uygulanacaksa o hukuka tâbidir (m. 32/1). M. 32/2’ye göre taraflardan birinin davranışına hüküm tanımanın uygulanacak hukuka tâbi kılınmasının hakkaniyete uygun olmayacağı hâlin şartlarından anlaşılırsa, irade beyanının varlığına rızası olmadığını iddia eden tarafın mutad meskeninin bulunduğu ülke hukuku uygulanır.
Hukuk seçimi yapılmamışsa m. 24/4 sözleşmeyle en sıkı ilişkili olan hukuku uygular ve bu hukukun nasıl belirleneceğini gösterir. Bu hukuk, karakteristik edim borçlusunun sözleşmenin kuruluşu sırasındaki mutad meskeni hukuku olarak kabul edilir. Ticari veya mesleki faaliyetler gereği kurulan sözleşmelerde karakteristik edim borçlusunun işyeri, bulunmadığı takdirde yerleşim yeri hukukudur. Karakteristik edim borçlusunun birden çok işyeri varsa, söz konusu sözleşmeyle en sıkı ilişki içinde bulunan işyeri hukukudur. Ancak hâlin bütün şartlarına göre sözleşmeyle daha sıkı ilişkili bir hukukun bulunması hâlinde sözleşme bu hukuka tâbi olur.
Kendi kuralları olan sözleşmeler
M. 25-30, bazı sözleşme türleri için özel kurallar koyar:
- Taşınmazlara veya onların kullanımına ilişkin sözleşmeler taşınmazın bulunduğu ülke hukukuna tâbidir (m. 25).
- M. 26/1 kapsamındaki tüketici sözleşmeleri, m. 26/4’teki istisnalar saklı kalmak üzere, tüketicinin mutad meskeni hukukunun emredici hükümleri uyarınca sahip olacağı asgari koruma saklı kalmak kaydıyla tarafların seçtikleri hukuka tâbidir; hukuk seçimi yapılmamışsa ve m. 26/2’deki şartlar altında tüketicinin mutad meskeni hukuku uygulanır (m. 26).
- İş sözleşmeleri, işçinin mutad işyeri hukukunun emredici hükümleri uyarınca sahip olacağı asgari koruma saklı kalmak üzere tarafların sözleşmeyle belirledikleri hukuka tâbidir (7550 sayılı Kanun ile 4 Haziran 2025’ten geçerli olarak değişik m. 27/1). İş sözleşmesinde hukuk seçiminin sınırı rehberimiz 2025 değişikliklerini anlatır.
- Fikrî mülkiyet haklarına ilişkin sözleşmeler (m. 28), eşyanın taşınmasına ilişkin sözleşmeler (m. 29) ve temsil yetkisi (m. 30) için ayrı ayrı kurallar vardır.
7. Haksız Fiil Talebine Hangi Hukuk Uygulanır?
Haksız fiilden doğan talep, haksız fiilin işlendiği ülke hukukuna tâbidir. MÖHUK m. 34/1 bu kuralı koyar. M. 34/2’ye göre haksız fiilin işlendiği yer ile zararın meydana geldiği yerin farklı ülkelerde olması hâlinde zararın meydana geldiği ülke hukuku uygulanır. M. 34/3’e göre haksız fiilden doğan borç ilişkisinin başka bir ülke ile daha sıkı ilişkili olması hâlinde bu ülke hukuku uygulanır.
İki kural daha talep sahibi için önemlidir. M. 34/4’e göre haksız fiile veya sigorta sözleşmesine uygulanan hukuk imkân veriyorsa zarar gören, talebini doğrudan doğruya sorumlunun sigortacısına karşı ileri sürebilir. M. 34/5’e göre taraflar, haksız fiilin meydana gelmesinden sonra uygulanacak hukuku açık olarak seçebilir.
M. 35-39; kişilik haklarının basın, radyo, televizyon gibi medya yoluyla, internet veya diğer kitle iletişim araçları ile ihlâlinden doğan talepler, imalâtçının sözleşme dışı sorumluluğu, haksız rekabet, rekabetin engellenmesi ve sebepsiz zenginleşme için özel kurallar içerir.
8. Kişiler, Aile ve Miras: Kısa Bakış
Kişiler, aile ve miras alanındaki kanunlar ihtilâfı kurallarında vatandaşlık ve mutad mesken bağlama noktası olarak tekrar tekrar karşımıza çıkar. Birkaç kural bu yapıyı gösterir:
- Hak ve fiil ehliyeti ilgilinin millî hukukuna tâbidir (m. 9/1). Millî hukukuna göre ehliyetsiz olan bir kişi, işlemin yapıldığı ülke hukukuna göre ehil ise yaptığı hukuki işlemle bağlıdır; aile ve miras hukuku ile başka bir ülkedeki taşınmazlar üzerindeki aynî haklara ilişkin işlemler bu hükmün dışındadır (m. 9/2).
- Tüzel kişilerin veya kişi veya mal topluluklarının hak ve fiil ehliyetleri statülerindeki idare merkezi hukukuna tâbidir; ancak fiilî idare merkezinin Türkiye’de olması hâlinde Türk hukuku uygulanabilir (m. 9/4).
- Boşanma ve ayrılık sebepleri ve hükümleri eşlerin müşterek millî hukukuna tâbidir; tarafların ayrı vatandaşlıkta olmaları hâlinde müşterek mutad mesken hukuku, bulunmadığı takdirde Türk hukuku uygulanır. Geçici tedbir taleplerine Türk hukuku uygulanır (m. 14/1 ve 14/4).
- Nafaka talepleri nafaka alacaklısının mutad meskeni hukukuna tâbidir (m. 19/1).
- Miras ölenin millî hukukuna tâbidir; Türkiye’de bulunan taşınmazlar hakkında Türk hukuku uygulanır (m. 20/1).
- Taşınırlar ve taşınmazlar üzerindeki mülkiyet hakkı ve diğer aynî haklar, işlem anında malların bulunduğu ülke hukukuna tâbidir (m. 21/1).
Bunlar temel bağlantılardır; her maddenin, somut bir olayda belirleyici olabilecek başka fıkraları vardır ve m. 2/3’e göre atıf, kişinin hukuku ve aile hukukuna ilişkin ihtilâflarda dikkate alınır.
9. Türk Mahkemeleri Ne Zaman Milletlerarası Yetkiye Sahiptir?
Genel kural olarak Türk yer itibariyle yetki kuralları bir Türk mahkemesini yetkili kılıyorsa Türk mahkemesi milletlerarası yetkiye sahiptir. MÖHUK m. 40’a göre Türk mahkemelerinin milletlerarası yetkisini iç hukukun yer itibariyle yetki kuralları tayin eder. Başlıca iç hukuk kuralları 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’ndadır (HMK).
Sınır ötesi ticari talepler bakımından ilgili HMK kuralları şunlardır:
- Genel yetkili mahkeme, davalı gerçek veya tüzel kişinin davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri mahkemesidir (HMK m. 6/1).
- Türkiye’de yerleşim yeri bulunmayanlar hakkında genel yetkili mahkeme, davalının Türkiye’deki mutad meskeninin bulunduğu yer mahkemesidir; diğer özel yetki hâlleri saklı kalmak üzere malvarlığı haklarına ilişkin dava, uyuşmazlık konusu malvarlığı unsurunun bulunduğu yerde de açılabilir (HMK m. 9/1).
- Sözleşmeden doğan davalar, sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesinde de açılabilir (HMK m. 10/1).
- Bir şubenin işlemlerinden doğan davalarda, o şubenin bulunduğu yer mahkemesi de yetkilidir (HMK m. 14/1).
- Haksız fiilden doğan davalarda, haksız fiilin işlendiği veya zararın meydana geldiği yahut gelme ihtimalinin bulunduğu yer ya da zarar görenin yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir (HMK m. 16/1).
- Taşınmaz üzerindeki ayni hakka ilişkin veya ayni hak sahipliğinde değişikliğe yol açabilecek davalar ile taşınmazın zilyetliğine yahut alıkoyma hakkına ilişkin davalarda, taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir (HMK m. 12/1).
MÖHUK’taki özel yetki kuralları
MÖHUK m. 41-46 belirli uyuşmazlıklar için kurallar ekler:
- Türk vatandaşlarının kişi hâllerine ilişkin davaları, yabancı ülke mahkemelerinde açılmadığı veya açılamadığı takdirde m. 41’deki mahkeme sırasına göre Türkiye’de görülür; bu sıra Ankara, İstanbul veya İzmir mahkemelerinden biriyle sona erer. M. 42, Türkiye’de yerleşim yeri bulunmayan yabancılar hakkındaki bazı kişi hâli kararlarını düzenler.
- Mirasa ilişkin davalar ölenin Türkiye’deki son yerleşim yeri mahkemesinde, son yerleşim yerinin Türkiye’de olmaması hâlinde terekeye dâhil malların bulunduğu yer mahkemesinde görülür (m. 43).
- Bireysel iş sözleşmesinden veya iş ilişkisinden doğan uyuşmazlıklarda işçinin işini mutaden yaptığı işyerinin Türkiye’de bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir; işçinin işverene karşı açtığı davalarda işverenin yerleşim yeri, işçinin yerleşim yeri veya mutad meskeninin bulunduğu Türk mahkemeleri de yetkilidir (m. 44).
- M. 26’da tanımlanan tüketici sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıklarda, tüketicinin seçimine göre, tüketicinin yerleşim yeri veya mutad meskeni ya da karşı tarafın işyeri, yerleşim yeri veya mutad meskeninin bulunduğu Türk mahkemeleri yetkilidir; tüketiciye karşı açılacak davalarda yetkili mahkeme tüketicinin Türkiye’deki mutad meskeni mahkemesidir (m. 45).
- Sigorta sözleşmesinden doğan uyuşmazlıklarda, sigortacının esas işyeri veya sigorta sözleşmesini yapan şubesinin ya da acentasının Türkiye’de bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir; sigorta ettirene, sigortalıya veya lehdara karşı açılacak davalarda yetkili mahkeme onların Türkiye’deki yerleşim yeri veya mutad meskeni mahkemesidir (m. 46).
10. Taraflar Yabancı Bir Mahkemeyi Seçebilir mi?
Evet; yer itibariyle yetki münhasır değilse ve anlaşma yazılı delille ispat edilirse, yabancılık unsuru taşıyan ve borç ilişkilerinden doğan uyuşmazlıklar için seçebilirler. MÖHUK m. 47/1’e göre yer itibariyle yetkinin münhasır yetki esasına göre tayin edilmediği hâllerde taraflar, böyle bir uyuşmazlığın yabancı bir devletin mahkemesinde görülmesi konusunda anlaşabilir. Anlaşma, yazılı delille ispat edilmesi hâlinde geçerli olur.
Aynı fıkra, böyle bir anlaşmanın Türk mahkemeleri önündeki sonucunu da gösterir: dava, ancak yabancı mahkemenin kendisini yetkisiz sayması veya Türk mahkemelerinde yetki itirazında bulunulmaması hâlinde yetkili Türk mahkemesinde görülür. Yabancı mahkemeyi yetkili kılan bir hükme rağmen Türkiye’de dava edilen davalının aracı yetki itirazıdır. Yetkinin kesin olmadığı davalarda HMK m. 19/2, yetki itirazının cevap dilekçesinde ileri sürülmesini ve itiraz edenin yetkili mahkemeyi, birden fazla yetkili mahkeme varsa seçtiği mahkemeyi bildirmesini arar; aksi takdirde yetki itirazı dikkate alınmaz. HMK m. 19/4’e göre davalı süresi içinde ve usulüne uygun olarak yetki itirazında bulunmazsa davanın açıldığı mahkeme yetkili hâle gelir.
M. 47/2 bir sınır koyar: m. 44, 45 ve 46’da, yani iş, tüketici ve sigorta uyuşmazlıklarında belirlenen mahkemelerin yetkisi tarafların anlaşmasıyla bertaraf edilemez.
Taraflar bunun yerine bir Türk mahkemesini seçerse HMK m. 17/1’e göre tacirler veya kamu tüzel kişileri, aralarında doğmuş veya doğabilecek bir uyuşmazlık hakkında bir veya birden fazla mahkemeyi sözleşmeyle yetkili kılabilir ve taraflarca aksi kararlaştırılmadıkça dava sadece sözleşmeyle belirlenen bu mahkemelerde açılır; HMK m. 18/2’ye göre yetki sözleşmesinin geçerli olabilmesi için yazılı olarak yapılması, uyuşmazlığın kaynaklandığı hukuki ilişkinin belirli veya belirlenebilir olması ve yetkili kılınan mahkeme veya mahkemelerin gösterilmesi şarttır.
MÖHUK uygulanacak hukuku (m. 24) ve yabancı mahkemenin seçimini (m. 47) ayrı hükümlerde düzenler; bu nedenle sözleşmede her biri kendi hükmünde ele alınmalıdır. Tahkime götürülen uyuşmazlıklar ise tahkim kurallarını izler; bunun için tahkim sözleşmesi ve tahkim itirazı rehberimize bakınız.
11. Teminat ve Yargı Muafiyeti
MÖHUK m. 48/1’e göre Türk mahkemesinde dava açan, davaya katılan veya icra takibinde bulunan yabancı gerçek ve tüzel kişiler, yargılama ve takip giderleriyle karşı tarafın zarar ve ziyanını karşılamak üzere mahkemenin belirleyeceği teminatı göstermek zorundadır. M. 48/2’ye göre mahkeme, dava açanı, davaya katılanı veya icra takibi yapanı karşılıklılık esasına göre teminattan muaf tutar. Tutar Kanun’da belirlenmemiştir; teminatı mahkeme belirler. M. 48 başka bir muafiyet sebebi saymaz. Kanun’un genel hükmü olan m. 1/2 ise Türkiye’nin taraf olduğu milletlerarası sözleşme hükümlerini saklı tutar.
M. 49/1’e göre yabancı devlete, özel hukuk ilişkilerinden doğan hukuki uyuşmazlıklarda yargı muafiyeti tanınmaz; m. 49/2’ye göre bu gibi uyuşmazlıklarda yabancı devletin diplomatik temsilcilerine tebligat yapılabilir.
12. Yabancı Mahkeme ve Hakem Kararlarının Tanınması ve Tenfizi
İkinci Kısmın ikinci bölümü, yabancı bir mahkeme veya hakem kararının Türkiye’de hangi sonucu doğurabileceğini düzenler. M. 50/1’e göre yabancı mahkemelerden hukuk davalarına ilişkin olarak verilmiş ve o devlet kanunlarına göre kesinleşmiş bulunan ilâmların Türkiye’de icra olunabilmesi, yetkili Türk mahkemesi tarafından tenfiz kararı verilmesine bağlıdır; m. 51/1’e göre tenfiz kararları hakkında görevli mahkeme asliye mahkemesidir. M. 54/1 tenfiz şartlarını sayar; bunlar arasında karşılıklılık ve hükmün kamu düzenine açıkça aykırı bulunmaması da vardır. M. 58/1’e göre yabancı mahkeme ilâmının kesin delil veya kesin hüküm olarak kabul edilebilmesi (tanıma), yabancı ilâmın tenfiz şartlarını taşıdığının mahkemece tespitine bağlıdır; ancak tanımada m. 54/1’in (a) bendindeki karşılıklılık şartı uygulanmaz. Kesinleşmiş ve icra kabiliyeti kazanmış veya taraflar için bağlayıcı olan yabancı hakem kararları m. 60/1’e göre tenfiz edilebilir; ret sebepleri m. 62’dedir. Şartlar, belgeler ve usul için yabancı mahkeme kararlarının Türkiye’de tenfizi ve yabancı hakem kararlarının Türkiye’de tenfizi rehberlerimize bakınız.
13. Yabancılık Unsurlu Bir Dosya İçin Çalışma Listesi
Yukarıdaki hükümler, Türk bir karşı tarafla sözleşme yapan veya uyuşmazlığa giren yabancı taraf için kısa bir soru sırası ortaya koyar.
- Milletlerarası sözleşme olup olmadığını kontrol edin. M. 1/2, Türkiye’nin taraf olduğu milletlerarası sözleşme hükümlerini saklı tutar.
- Uygulanacak hukuku belirleyin. Hukuk seçimi var mı (m. 24/1)? Yoksa karakteristik edim borçlusu kim (m. 24/4)? Haksız fiilde fiil nerede işlendi ve zarar nerede meydana geldi (m. 34)?
- Sınırları sınayın. Kamu düzeni (m. 5), Türk hukukunun doğrudan uygulanan kuralları (m. 6) ve tüketici ve iş sözleşmeleri için m. 26 ve 27’deki asgari koruma.
- Yabancı hukuku hazırlayın. Hâkim, yabancı hukukun muhtevasının tespitinde tarafların yardımını isteyebilir (m. 2/1).
- Yetkili mahkemeyi bulun. M. 40 yoluyla HMK kuralları; m. 47/1’e göre yazılı delille ispat edilen yabancı mahkeme anlaşması; m. 47/2’deki sınır.
- İtiraz ve teminatı planlayın. Yetki itirazını cevap dilekçesinde ileri sürün (HMK m. 19/2); yabancı davacı olarak mahkemenin m. 48/1’e göre belirleyeceği teminata ve m. 48/2’deki karşılıklılık sorusuna hazırlanın.
- Son aşamayı düşünün. Yurt dışından gelecek bir mahkeme veya hakem kararı için, sözleşmeyi hazırlarken m. 54 ve 62’yi gözden geçirin.
Ticari uyuşmazlık ve tahkim hizmet sayfamız Türk mahkemeleri önündeki sınır ötesi uyuşmazlıklarda nasıl çalıştığımızı, yabancı mahkeme ve hakem kararlarının tenfizi sayfamız ise Türkiye’de tenfiz işlerini anlatır.