FSEK m. 18, 48, 49 ve 52 ne ister, yatırımcı IP due diligence sırasında neye bakar?
Türkiye’deki bir girişimde çalışanların işlerini görürken yazdığı kod üzerindeki haklar, özel sözleşmeden veya işin mahiyetinden aksi anlaşılmadıkça şirket tarafından kullanılır (5846 sayılı FSEK m. 18/2). Freelancer ya da dış ajansın yazdığı kodda ise haklar, her hak ayrı ayrı gösterilerek yazılı biçimde devredilene kadar yazılımcıda kalır (FSEK m. 52). Faturanın ödenmesi bu hakları şirkete geçirmez.
Soru çoğunlukla bir yatırım turunda ya da şirket satışında gündeme gelir: karşı tarafın avukatı kod tabanının her parçasını kimin yazdığını ve hakların şirkete nasıl ulaştığını göstermesini ister. Bu rehber aynı zinciri izliyor: haklar başlangıçta kimde, geçerli bir devir neleri içerir, gelecekte yazılacak kod nasıl kapsanır, eser sahibinde ne kalır ve açık kaynak lisansları tabloyu nerede değiştirir.
1. Haklar Başlangıçta Kimdedir?
Bilgisayar programları, her biçim altında ifade edilmiş olmak ve bir sonraki aşamada program sonucu doğuran hazırlık tasarımlarıyla birlikte FSEK m. 2/1-1 uyarınca ilim ve edebiyat eseridir. M. 13 kayıt ve tescili talebe bağlı olarak düzenlediğinden hak sahipliği bir belgeye dayanmaz. M. 2 aynı zamanda bir sınır çizer: arayüzüne temel oluşturanlar dahil, bir bilgisayar programının herhangi bir ögesine temel oluşturan düşünce ve ilkeler eser sayılmaz. Telif, algoritmanın arkasındaki fikri değil, yazılmış kodu korur.
M. 8’e göre eserin sahibi onu meydana getirendir; m. 18/1’e göre mali hakları kullanma yetkisi münhasıran eser sahibine aittir. Kanun ya da sözleşme bir yetki vermedikçe şirketin başlangıçta hiçbir hakkı yoktur.
| Kodu kim yazdı | Başlangıçtaki durum | Şirketin ihtiyacı |
|---|---|---|
| İşini görürken çalışan | Özel sözleşmeden veya işin mahiyetinden aksi anlaşılmadıkça haklar işverence kullanılır (m. 18/2) | Geliştirme görevlerini tanımlayan iş sözleşmesi |
| Yönetici ya da şirketin diğer uzvu | Aynı kural tüzel kişilerin uzuvlarına da uygulanır (m. 18/2) | Kurumsal kayıtlar ve görev dışı kod için yazılı devir |
| Freelancer, ajans, yabancı yazılım evi | M. 18/2 dışında; haklar eser sahibinde kalır | M. 52’ye uygun yazılı devir |
| Şirket kurulmadan önce kurucu | Haklar kurucuda kalır | Mevcut kodun şirkete yazılı devri |
Bordrolu çalışanlar (FSEK m. 18/2)
M. 18/2 şöyle der: “Aralarındaki özel sözleşmeden veya işin mahiyetinden aksi anlaşılmadıkça; memur, hizmetli ve işçilerin işlerini görürken meydana getirdikleri eserler üzerindeki haklar bunları çalıştıran veya tayin edenlerce kullanılır.”
Ölçüt yer ya da saat değil, işle bağlantıdır. M. 18/2 hakların kullanılmasını işverene doğrudan kanunla verdiği için işverenin konumunun kaynağı m. 52 değildir. Yine de yazılı bir hüküm yararlıdır; hangi görevlerin kapsamda olduğunu belirler ve işin mahiyetinin aksini gösterdiği savını ortadan kaldırır.
Freelancer, dış ajans ve bağımsız yükleniciler
M. 18/2 memur, hizmetli ve işçileri sayar; yüklenici bunlardan biri değildir. Fatura ya da hizmet bedelinin ödenmesi m. 52’yi karşılamaz. Buna uygun yazılı devir yoksa haklar yazılımcıda kalır ve şirketin yatırımcıya gösterebileceği bir hak dayanağı olmaz.
Ekipler
Birden fazla kişinin birlikte meydana getirdiği eser kısımlara ayrılabiliyorsa m. 9 uyarınca her biri kendi kısmının sahibidir. Eser ayrılmaz bir bütün oluşturuyorsa m. 10 uyarınca eserin sahibi, onu vücuda getirenlerin birliğidir. M. 10, bir sözleşmede, hizmet şartlarında veya yürürlükteki bir yasada aksi öngörülmedikçe bu eser üzerindeki hakların eser sahiplerini bir araya getiren gerçek veya tüzel kişi tarafından kullanılacağını da ekler. Bu dar kapsamlı bir kuraldır ve due diligence dosyasında imzalı devirlerin yerini tutmaz.
Kod bir yüklenici tarafından değil de bir çalışan tarafından yazılmışsa, işten doğan buluşlara ilişkin ayrı bir kanuni usul devreye girer; bu usul hizmet buluşlarında bildirim ve bedel yazısında açıklanmaktadır. Tek bir projede çalışanlar, yükleniciler ve bir teknopark kiracılığı bir arada bulunuyorsa bölüşümün dört çıktı için birden (patent, yazılım telifi, tasarım ve bilgi birikimi) aynı anda çözülmesi gerekir; bu çalışma çalışan buluşları ve Ar-Ge fikri mülkiyeti sayfamızda anlatılıyor.
2. Geçerli Bir Devir Neleri İçermelidir?
FSEK m. 52, mali haklara dair sözleşme ve tasarrufların yazılı olmasını ve konuları olan hakların ayrı ayrı gösterilmesini şart koşar. Bundan iki sonuç çıkar.
- İmzalı yazılı şekil. 6098 sayılı TBK m. 12/2 kanunda öngörülen şekli kural olarak geçerlilik şekli sayar; bu şekle uyulmayan sözleşme hüküm doğurmaz. M. 14 borç altına girenlerin imzasını zorunlu kılar. M. 14/2 imzalı mektubu, teyit edilmiş faks veya benzeri iletişim araçlarını ve güvenli elektronik imza ile gönderilip saklanabilen metinleri de yazılı şekil yerine kabul eder; m. 15’e göre güvenli elektronik imza el yazısıyla atılmış imzanın bütün hukuki sonuçlarını doğurur. Bu imzayı taşımayan olağan bir e-posta ya da yazışma mesajı bu ölçütü karşılamaz.
- Hakların ayrı ayrı gösterilmesi. “Tüm fikri haklar şirkete aittir” gibi bir hüküm hakları ayrı ayrı göstermez. M. 20 ayrıca mali hakların birbirine bağlı olmadığını, birinin tasarrufunun diğerine tesir etmediğini söyler. Sözleşme her hakkı kanundaki adıyla saymalıdır:
- İşleme hakkı (FSEK m. 21)
- Çoğaltma hakkı (FSEK m. 22); geçici çoğaltma gerektirdiği ölçüde programın yüklenmesi, görüntülenmesi, çalıştırılması, iletilmesi ve depolanmasını kapsar
- Yayma hakkı (FSEK m. 23)
- Temsil hakkı (FSEK m. 24)
- İşaret, ses ve/veya görüntü nakline yarayan araçlarla umuma iletim hakkı (FSEK m. 25); kişilerin seçtikleri yer ve zamanda erişimi de kapsar
M. 48 devrin süre, yer ve muhteva itibariyle sınırlı ya da sınırsız, karşılıklı ya da karşılıksız yapılmasına imkân verir; sözleşme bunların üçünü de belirtmelidir. Aynı madde devri ruhsattan ayırır. Yalnız ruhsat alan şirket hak sahibi olmaz ve m. 56’ya göre kanun veya sözleşmeden aksi anlaşılmadıkça her ruhsat basit ruhsat sayılır.
3. Gelecekteki Kod, İşlemeler ve Sonraki Devirler Nasıl Kapsanır?
Üç hüküm olağan bir yüklenici sözleşmesinin zaman içinde ayakta kalıp kalmayacağını belirler.
Gelecekteki kod. M. 48/3 henüz vücuda getirilmemiş veya tamamlanacak olan esere ilişkin tasarrufu batıl sayar. M. 50/1 bu tasarrufa dair taahhüdü, eser henüz vücuda getirilmeden yapılmış olsa dahi geçerli tutar. M. 50/2’ye göre eser sahibinin ileride vücuda getireceği eserlerin bütününe veya muayyen bir nevine ilişkin taahhüdü taraflardan her biri, ihbar tarihinden bir yıl sonra hüküm ifade etmek üzere feshedebilir. Sağlam yapı, çerçeve sözleşmede taahhüt ve her teslimde ya da aşamada teslim edilen kodu adıyla gösteren imzalı devirdir.
İşlemeler. M. 55’e göre aksi kararlaştırılmış olmadıkça mali bir hakkın devri veya ruhsat verilmesi eserin tercüme veya sair işlenmelerini kapsamaz. Yazılım sürekli değiştiği için işleme hakkı sözleşmede açıkça yer almalıdır. M. 51 de ileride çıkarılacak mevzuatın tanıması muhtemel mali haklara ilişkin sözleşmeleri batıl sayar.
Sonraki devirler. M. 49’a göre eser sahibinden mali hak ya da ruhsat iktisap eden kişi, bu hakkı ancak eser sahibinin veya mirasçılarının yazılı muvafakatiyle başkasına devredebilir. Pay satışında haklar şirkette kalır, malvarlığı satışında ise alıcıya geçer. Malvarlığı satışı ihtimali varsa ilk devir sözleşmesi bu muvafakati de kayda geçirmelidir.
4. Eser Sahibinde Hangi Haklar Kalır?
M. 14-16 eser sahibine umuma arz, adın belirtilmesi ve değişiklikleri menetme yetkilerini tanır. Türk doktrini bu manevi hakları kişiye bağlı ve devredilemez kabul eder. Sözleşmede yine de eser sahibinin yazılımı yayımlama, yazılımcıların adlarını belirtmeden sunma ve değiştirme konusundaki yazılı izni kayda geçirilebilir.
Bu iznin kanuni bir sınırı vardır. M. 14/3’e göre eser sahibi, yazılı izin vermiş olsa bile şeref ve itibarını zedeleyecek umuma arzı menedebilir. M. 16/3’e göre kayıtsız ve şartsız yazılı izin vermiş olsa bile şeref ve itibarını zedeleyen veya eserin mahiyet ve hususiyetlerini bozan değiştirmeleri menedebilir. Bu yetkilerden vazgeçmek hükümsüzdür. Bu nedenle hüküm tam bir feragat gibi değil, izin olarak yazılmalıdır. M. 16/2 ise işleme veya çoğaltma tekniği icabı zaruri görülen değiştirmelere ayrıca imkân verir.
5. Açık Kaynak Lisansları: Hangisi Özel Koda Uzanır?
Açık kaynak yükümlülükleri Türk kanunundan değil lisans metninden doğar ve yazılımın kullanıcıya ulaşma biçimine bağlıdır. Aşağıdaki özet geneldir; her durumda lisans sürümü ve bileşenlerin birleştirilme biçimi belirleyicidir.
| Lisans türü | Örnekler | Neye bakılır |
|---|---|---|
| İzin verici | MIT, Apache 2.0, BSD | Bildirim ve atıf şartları. Özel kod genel olarak kapalı kalabilir. |
| Zayıf copyleft | LGPL, MPL | Yükümlülükler ilgili kütüphane ya da dosyalar ve bunlardaki değişiklikler üzerinde yoğunlaşır. |
| Güçlü copyleft | GPL v2, GPL v3 | Kaynak kod yükümlülükleri kopya nakledildiğinde doğar. GPLv3 bölüm 0, kopya aktarılmayan salt ağ etkileşimini nakil saymaz. Kurulu, masaüstü ve mobil teslim daha yakından incelenmelidir. |
| Ağ copyleft | AGPL v3 | Bölüm 13: programı değiştirirseniz, değiştirilmiş sürüm uzaktan etkileşen kullanıcılara kaynak kodunu edinme imkânı sunmalıdır. |
6. Yatırımcı IP Due Diligence Sırasında Neye Bakar?
Yatırım görüşmeleri ya da satın alma incelemesi öncesinde şirket şunları gösterebilmelidir:
- Her kurucudan, şirket kurulmadan önce yazılan kodu kapsayan imzalı devir.
- Her yüklenici, dış yazılımcı ve arayüz tasarımcısından m. 52’ye uygun imzalı devir ve sözleşme tarihinden sonra yazılan kod için teslim bazında devir.
- Geliştirme görevlerini tanımlayan iş sözleşmeleri ve kod üzerinde sözleşmesiz çalışmış kişilerin listesi.
- Açık kaynak bileşenleri ve lisanslarını listeleyen, teslim biçimine göre incelenmiş yazılım bileşen taraması.
- Zincir birden fazla halkadan oluşuyorsa önceki devralanlardan alınan haklar için m. 49 kapsamında yazılı muvafakatler.
Eksikler olağan olarak kapanıştan önce düzeltici devirler imzalanarak giderilir; bu nedenle ilgili kişiler, henüz ulaşılabilirken erkenden belirlenmelidir.
Devir evrakı hak sahipliğini çözer; ancak tescilli bir hakka dönüşmeyen bilgi birikimini (müşteri listeleri, fiyatlama modelleri, mimari tercihler) tek başına korumaz. Bu katman TTK’nın haksız rekabet hükümlerine dayanır ve Türk hukukunda ticari sırrın korunması yazımızda ele alınmıştır. Kod ya da arayüz bir başkasının sitesinde göründüğünde ise çözüm sözleşmede değil kanundadır; kullanılabilir iki yol çevrimiçi telif ihlalinde FSEK ek madde 4 ile 5651 yolunun karşılaştırması yazımızda karşılaştırılıyor.
Aynı dosyadaki inceleme çoğu zaman geliştirici ekibin imzaladığı rekabet yasağı kayıtlarını da ortaya çıkarır; bu kayıtlara eklenen cezai şartlar rekabet yasağında cezai şart yazısında incelenmektedir.